matabadmin
در نقشه تجارت زمینی ایران و ترکیه، یک نام بیش از بسیاری از گذرگاه‌ها به چشم می‌آید: مرز بازرگان. این مرز در سال‌های اخیر نه‌تنها یکی از مسیرهای اصلی مبادلات تجاری دو کشور بوده، بلکه با افزایش اهمیت مسیرهای زمینی در منطقه، نقش آن در جابهجایی کالا میان ایران، ترکیه و حتی برخی بازارهای اروپایی و آسیایی پررنگ‌تر شده است.
اهمیت بازرگان را می‌توان در حجم عبور کالا و کامیون‌ها نیز مشاهده کرد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۵، افزایش حجم صادرات، واردات و ترانزیت باعث شده ظرفیت عملیاتی این مرز تحت فشار قرار گیرد. در مقطعی از سال جاری حدود ۱۹۰ هزار تن کالا از مسیر بازرگان به مقصد ترکیه، کشورهای جنوب خلیج فارس و هند صادر شده است؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۴۰ درصد افزایش داشته است.
بازرگان فقط یک مرز میان ایران و ترکیه نیست
اگرچه بازرگان در نگاه نخست یک گذرگاه مرزی میان دو کشور است، اما کارکرد آن فراتر از جابهجایی کالا میان ایران و ترکیه تعریف میشود. این مسیر بخشی از یک کریدور زمینی گسترده‌تر است که ترکیه را از طریق ایران به بازارهای آسیای مرکزی و دیگر نقاط آسیا متصل می‌کند.
اتحادیه بینالمللی حملونقل جاده‌ای نیز در گزارش مرداد ۱۴۰۵، مسیر گوربولاک ـ بازرگان را یکی از کریدورهای مهم حملونقل جاده‌ای منطقه معرفی کرده و بر نقش آن در اتصال ترکیه و اروپا به ایران و بازارهای آسیایی تأکید کرده است.
در سمت ترکیه، گذرگاه گوربولاک در استان آغری قرار دارد و در سمت ایران، مسیر به گمرک بازرگان در آذربایجان غربی متصل میشود. بخش عمده فعالیت‌های این مرز به امور مسافری و عملیات ترانزیتی خودروهای تجاری مربوط است.
رشد تردد کامیون‌ها چرا اهمیت بازرگان را بیشتر کرده است؟
افزایش حجم کالا زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم بخش بزرگی از تجارت جاده‌ای میان دو کشور با کامیون انجام میشود. کامیون‌ها باید پس از رسیدن به مرز، مراحل مختلف کنترل، اسناد، گمرک و تشریفات خروج یا ورود را پشت سر بگذارند و سپس مسیر خود را ادامه دهند.
در تابستان ۱۴۰۵، افزایش تعداد کامیون‌ها در بازرگان به یکی از موضوعات مهم حوزه حملونقل تبدیل شد. طبق گزارش سازمان راهداری که در شهریورماه منتشر شد، در آغاز اجرای سامانه مدیریت ترافیک و نوبت‌دهی مرزی حدود ۵۵۰۰ دستگاه ناوگان در محدوده مرز حضور داشتند. تا ۱۵ شهریور، تعداد ناوگان حاضر در مرز به حدود ۷۳۰ دستگاه کاهش یافت.
این سامانه به رانندگان و شرکتهای حملونقل اجازه می‌دهد پیش از رسیدن به مرز، اطلاعات محموله را ثبت و نوبت مجازی دریافت کنند. هدف از این روش، کاهش تجمع کامیون‌ها در محدوده مرز و مدیریت بهتر جریان تردد است.
چرا مسیر زمینی برای تجارت ایران و ترکیه اهمیت دارد؟
یکی از مزیت‌های مسیر زمینی، امکان اتصال مستقیم‌تر مبدا و مقصد است. در بسیاری از محموله‌ها، کالا از محل تولید یا انبار بارگیری شده و پس از طی مسیر جاده‌ای به مرز می‌رسد و سپس با ادامه مسیر در خاک ترکیه به شهر مقصد منتقل میشود.
در چنین شرایطی، برنامه‌ریزی حمل تنها به انتخاب یک کامیون محدود نمی‌شود. وزن و حجم کالا، نوع بسته‌بندی، اسناد حمل، مقررات گمرکی، مقصد نهایی و زمان مورد انتظار برای تحویل، همگی در تعیین مسیر مناسب نقش دارند.
برای محموله‌هایی که به‌صورت غیرتجاری یا شخصی جابه‌جا می‌شوند نیز شرایط متفاوت است. وسایل شخصی، لوازم منزل یا تجهیزات فردی ممکن است در مقایسه با یک محموله صادراتی نیازمند برنامه‌ریزی متفاوتی باشند و موضوع حمل بار شخصی به ترکیه را مطرح کنند.
بازرگان چگونه کالا را به شهرهای مختلف ترکیه می‌رساند؟
مسیر بازرگان در نقطه ورود به ترکیه پایان پیدا نمی‌کند. مقصد نهایی کالا می‌تواند در شرق، مرکز، شمال یا غرب این کشور باشد و همین موضوع مسیر ادامه حمل را تعیین می‌کند.
برای نمونه، محموله‌ای که مقصد آن شهرهای شمالی ترکیه باشد، مسیر متفاوتی با کالایی خواهد داشت که قرار است به شهرهای صنعتی غرب کشور برسد. سامسون در ساحل دریای سیاه یکی از شهرهایی است که برای برخی محموله‌ها می‌تواند مقصد نهایی باشد و در چنین شرایطی برنامه‌ریزی برای حمل بار به سامسون باید علاوه بر عبور از مرز، مسیر داخلی ترکیه تا مقصد را نیز در نظر بگیرد.
در سمت غرب ترکیه نیز شهر بورسا به دلیل جایگاه صنعتی و نزدیکی به منطقه مرمره اهمیت ویژه‌ای دارد. بنابراین برای کالایی که از ایران به این منطقه ارسال میشود، ارسال بار از ایران به بورسا صرفاً به عبور از مرز بازرگان محدود نیست و ادامه مسیر داخلی ترکیه نیز بخشی از زنجیره حمل محسوب میشود.
افزایش ترانزیت، نقش بازرگان را فراتر از تجارت دوجانبه برده است
یکی از نکات مهم درباره بازرگان این است که همه کالاهای عبوری از این مسیر الزاماً برای بازار ترکیه نیستند. بخشی از کالاها پس از ورود به شبکه حملونقل ترکیه، مسیر خود را به سمت کشورهای دیگر ادامه می‌دهند.
بر اساس آمار اعلام‌شده از گمرک بازرگان، در بخشی از سال ۱۴۰۵ حدود ۶۰۰ هزار تن کالا به ارزش تقریبی ۳.۵ میلیارد دلار از این گمرک به‌صورت ترانزیت داخلی عبور کرده است. این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال قبل حدود ۸۰ درصد افزایش داشته است.
این آمار نشان می‌دهد که اهمیت بازرگان را نمی‌توان فقط با میزان تجارت مستقیم ایران و ترکیه سنجید. این گذرگاه در شبکه بزرگ‌تری از مسیرهای حملونقل منطقه‌ای قرار گرفته است.
مرز بازرگان در زمان تغییر مسیرهای تجاری چه نقشی پیدا می‌کند؟
اهمیت مسیرهای زمینی زمانی بیشتر آشکار میشود که مسیرهای دیگر با محدودیت یا اختلال مواجه شوند. در سال ۱۴۰۵، بخشی از تغییرات در مسیرهای لجستیکی کشور باعث افزایش توجه به مرزهای شمال‌غربی شد.
گمرک بازرگان در مردادماه اعلام کرد که در پی تغییر مسیرهای لجستیکی، حجم کالاهای عبوری از این مرز افزایش پیدا کرده است. در همان گزارش، از ورود حدود ۱۵۰ هزار تن کالاهای اساسی، دارو، موز و سایر کالاهای وارداتی از مسیر بازرگان در ابتدای سال خبر داده شد؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۲۵۰ درصد افزایش داشت.
این وضعیت نشان می‌دهد شبکه حملونقل کشور تا چه اندازه به انعطاف‌پذیری مسیرها نیاز دارد. وقتی یک مسیر با محدودیت مواجه میشود، مسیرهای زمینی جایگزین می‌توانند بخشی از فشار ایجادشده بر زنجیره تأمین را جذب کنند.
چرا صف کامیون‌ها به یک مسئله اقتصادی تبدیل میشود؟
تجمع کامیون‌ها در مرز فقط یک مشکل مربوط به رانندگان نیست. هر ساعت توقف یک وسیله حمل می‌تواند بر زمان تحویل کالا، هزینه عملیات، برنامه‌ریزی شرکتهای تجاری و در نهایت قیمت تمام‌شده محموله تأثیر بگذارد.
به همین دلیل، مدیریت صف کامیون‌ها، توسعه زیرساخت‌های گمرکی، افزایش ظرفیت کنترل و استفاده از سامانه‌های الکترونیکی، مستقیماً با کارایی تجارت خارجی ارتباط پیدا می‌کند.
در مرداد ۱۴۰۵، گزارش‌هایی درباره حضور حدود ۵۰۰۰ کامیون در صف بازرگان منتشر شد. پس از آن با اجرای سامانه نوبت‌دهی از مبدأ، تعداد کامیون‌های حاضر در محدوده مرز به شکل محسوسی کاهش یافت. این تغییر نشان داد که مدیریت جریان تردد می‌تواند به اندازه افزایش ظرفیت فیزیکی مرز اهمیت داشته باشد.
آینده مسیر ایران و ترکیه؛ از TIR تا e-TIR
یکی دیگر از موضوعات مورد توجه در همکاری‌های حملونقل ایران و ترکیه، استفاده گسترده‌تر از ابزارهای الکترونیکی برای مدیریت عبور کامیون‌هاست.
در نشست مشترک مقام‌های دو کشور در گوربولاک در مرداد ۱۴۰۵، موضوعاتی مانند افزایش تردد کامیون‌ها، استفاده گسترده‌تر از کارنه TIR و اجرای سیستم e-TIR میان دو کشور مورد بررسی قرار گرفت. همچنین کمیسیونی برای شناسایی مشکلات موجود در مرز و ارائه راهکارهای کاهش تأخیر تشکیل شد.
حرکت به سمت فرایندهای الکترونیکی می‌تواند بخشی از تشریفات مرزی را قابل پیش‌بینی‌تر کند و در صورت اجرای مؤثر، به کاهش زمان انتظار ناوگان کمک کند.
از یک کامیون تا یک کریدور تجاری
مرز بازرگان را می‌توان نمونه‌ای از این واقعیت دانست که حملونقل زمینی تنها جابهجایی یک کالا از نقطه A به نقطه B نیست. پشت هر محموله، مجموعه‌ای از فرایندهای جاده‌ای، گمرکی، اسنادی و لجستیکی قرار دارد که باید با یکدیگر هماهنگ شوند.
کالایی که از ایران حرکت می‌کند ممکن است مقصدی در شرق ترکیه داشته باشد، در مسیر به یکی از مراکز صنعتی این کشور برسد یا از شبکه حملونقل ترکیه برای ادامه مسیر به کشورهای دیگر استفاده کند. به همین دلیل، انتخاب مسیر و روش حمل باید متناسب با مقصد نهایی و ویژگی‌های محموله انجام شود.
جمع‌بندی؛ چرا بازرگان همچنان مهم است؟
مرز بازرگان به دلیل موقعیت جغرافیایی، حجم تردد کامیون‌ها، ارتباط مستقیم ایران و ترکیه و قرار گرفتن در مسیر کریدورهای منطقه‌ای، یکی از مهم‌ترین نقاط حملونقل زمینی کشور باقی مانده است.
افزایش حجم صادرات، واردات و ترانزیت در سال ۱۴۰۵ و تلاش برای مدیریت صف کامیون‌ها نیز نشان می‌دهد که اهمیت این مسیر فقط به تجارت سنتی ایران و ترکیه محدود نیست. هرچه تجارت منطقه‌ای بیشتر به مسیرهای زمینی متکی شود، ظرفیت، سرعت و مدیریت مرزهایی مانند بازرگان نیز اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
در نهایت، مسیر بازرگان را باید بخشی از یک زنجیره بزرگ‌تر دانست؛ زنجیره‌ای که از انبار و محل بارگیری در ایران آغاز میشود، از مرز عبور می‌کند و پس از طی شبکه جاده‌ای ترکیه، کالا را به مقصد نهایی در شهرهایی مانند سامسون، بورسا و دیگر نقاط این کشور می‌رساند.
